GRAFİKLİ - Afrika'nın kadim halkı Tuaregler

- Mali'de 25 Nisan'da başlayan saldırılarla tekrar gündeme gelen Afrika'nın kadim halklarından Tuaregler, Sahra boyunca siyaset ve ekonomide önemli roller üstlendi - Tuaregler, bugün Sahra ve Sahel hattında başta Mali ve Nijer olmak üzere Cezayir, Libya ve Burkina Faso'ya yayılmış durumda bulunuyor

YAOUNDE (AA) - AHMET EMİN DÖNMEZ - Mali'de silahlı grupların saldırıları sonrası tekrar gündeme gelen ve Sahra'nın en eski topluluklarından biri olarak kabul edilen Tuaregler, yüzyıllara yayılan tarihleri, göçebe yaşam biçimleri ve güncel siyasi talepleriyle Afrika'nın en dikkat çekici halklarından biri olmayı sürdürüyor. Tuareglerin kökeni kesin bir tarihle sınırlandırılamasa da tarihçiler bu topluluğun Berberi (Amazigh) kökenli olduğunu ve antik dönemlere uzanan bir geçmişe sahip bulunduğunu belirtiyor. Sahra boyunca tarihsel ticaret yollarında etkin rol oynayan Tuaregler, özellikle tuz ve altın ticaretiyle öne çıkıyor. Geleneksel olarak göçebe ya da yarı göçebe bir yaşam süren Tuaregler, Sahra Çölü'nün zorlu koşullarına uyum göstererek hayvancılık ve sınırlı tarım faaliyetleriyle geçimlerini sağlıyor. Tuaregler, bugün Sahra ve Sahel hattında başta Mali ve Nijer olmak üzere Cezayir, Libya ve Burkina Faso'ya yayılmış durumda bulunuyor. Modern devlet sınırlarının çizilmesiyle birlikte farklı ülkelere dağılan Tuareg toplulukları, tarihsel olarak bütünlük gösteren yaşam alanlarını büyük ölçüde kaybetti. Tuareglerin toplam nüfusuna ilişkin kesin veriler bulunmamakla birlikte, çeşitli akademik ve uluslararası kaynaklara göre bu sayının 2-3 milyon olduğu tahmin ediliyor. En büyük Tuareg nüfusunun yaklaşık 1,5 milyonla Nijer'de bulunduğu, Mali'de ise 800 bin ile 1 milyon arasında olduğu değerlendiriliyor. Cezayir ve Libya'da yüz binlerle ifade edilen daha küçük topluluklar mevcutken, Burkina Faso'daki Tuareg nüfusunun daha sınırlı olduğu belirtiliyor. Sömürge döneminde çizilen sınırlar sonrası merkezi yönetimlerle ilişkileri çoğu zaman sorunlu olan Tuaregler, özellikle Mali ve Nijer'de uzun yıllardır siyasi ve ekonomik taleplerle gündeme geliyor. Bu talepler genellikle daha fazla özerklik, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve doğal kaynakların adil paylaşımı etrafında şekilleniyor. Bu çerçevede Tuareglerin yaşadığı bölgelerde altyapı eksikliği, yoksulluk ve devlet hizmetlerine erişim sorunları zaman zaman silahlı isyanlara zemin hazırlıyor. - Mali'deki Tuareg isyanlarının tarihsel arka planı Mali'de Tuareg isyanlarının kökeni, ülkenin 1960'ta bağımsızlığını kazanmasının hemen sonrasına uzanıyor. İlk büyük isyan 1963'te patlak verirken, bunu 1990'lar ve 2006 sonrası dönemlerde yeni ayaklanmalar izledi. 1990'lı yıllarda yaşanan çatışmalar, barış anlaşmalarıyla geçici olarak sona erdirilmiş olsa da kuzeydeki ekonomik geri kalmışlık ve devlet otoritesinin zayıflığı kalıcı çözüme engel oldu. 2012'deki isyan ise Libya'daki iç savaş sonrası bölgeye dönen silahlı Tuareg savaşçılarının etkisiyle çok daha geniş çaplı bir krize dönüştü. Bu süreç, Mali'de yalnızca bir ayrılıkçı hareket değil, aynı zamanda cihatçı grupların da dahil olduğu çok katmanlı bir güvenlik krizinin başlangıcı olarak değerlendiriliyor. - Mali'deki Tuaregler özerklik ve bağımsızlık istiyor Tuareg gruplar, Mali'nin kuzeyini kapsayan ve "Azavad" olarak adlandırdıkları bölge için uzun yıllardır özerklik ve bağımsızlık talebinde bulunuyor. Bu talep, yalnızca siyasi değil, aynı zamanda kimlik, kültür ve ekonomik kaynaklara erişim meselesi olarak da değerlendiriliyor. Tuaregler, kuzey bölgelerinin bilinçli şekilde geri bırakıldığını savunurken, Bamako yönetimi ülkenin toprak bütünlüğünü koruma vurgusu yapıyor. 2012'de Ulusal Azavad Kurtuluş Hareketi (MNLA), kuzey Mali'de bağımsız "Azavad Devleti" ilan ettiğini duyurdu ancak bu yapı uluslararası toplum tarafından tanınmadı. 2015'te imzalanan Cezayir Barış Anlaşması, bu gerilimi azaltmayı hedeflese de uygulamadaki aksaklıklar, güven eksikliği ve sahadaki silahlı güçlerin parçalı yapısı nedeniyle kalıcı sonuç üretmedi. Mali yönetimi, 2024'te anlaşmayı fiilen sonlandırdı. Azavad talebi, 2024'te Mali'nin kuzeyinde çeşitli Tuareg ayrılıkçı grupların birleşmesiyle kurulan FLA gibi yeni oluşumlar üzerinden farklı biçimlerde devam ederken, merkezi hükümet ile kuzeydeki gruplar arasındaki en temel anlaşmazlık başlığı olmayı sürdürüyor. - Mali'de 25 Nisan'da başlayan eş zamanlı saldırılar Mali'de 25 Nisan'da başlayan eş zamanlı saldırılar, ülkede son yılların en geniş çaplı güvenlik krizlerinden birine yol açarken, Tuareg ayrılıkçı grupların sahadaki rolü yeniden öne çıktı. Mali'de, 25 Nisan sabahı Cemaat Nusra el-İslam ve Müslim (JNIM) ile ayrılıkçı Tuareg grupların bir araya gelerek oluşturduğu Azavad Kurtuluş Cephesi (FLA) adlı silahlı gruplar ortak koordineli saldırılar başlattı. Başkent Bamako'da Kati askeri üssü, Modibo Keita Havalimanı çevresindeki askeri kamp ile Kidal, Gao ve Sevare başta olmak üzere birçok şehirden yoğun silah sesleri duyuldu, patlamalar ve çatışmalar başladı. Savunma Bakanı Sadio Camara'nın Kati'deki evine bombalı intihar saldırısı düzenlendi ve saldırıda yaralanan Camara, kaldırıldığı hastanede hayatını kaybetti. FLA, ülkenin kuzeyindeki Kidal şehrinin tam kontrolünü ele geçirdi ve Rus Afrika Kolordusu'na bağlı paralı askerler ile Malili askerler varılan anlaşma uyarınca şehirden ayrıldı. Mali ordusu, saldırıların ardından başlattığı süpürme operasyonu kapsamında, ülkenin birçok bölgesinde düzenlenen hava operasyonlarında yüzlerce teröristin etkisiz hale getirildiğini duyurdu. Sahadaki gelişmeler, El Kaide bağlantılı JNIM ile Azavad bölgesinde etnik temelli bağımsız devlet kurmayı amaçlayan FLA arasında taktiksel bir eş güdüm bulunduğuna işaret ederken, bu iki yapının farklı hedeflere sahip olmasına rağmen merkezi yönetime karşı aynı anda baskı kurabildiği görülüyor. Ülkede yaşanan son gelişmelerin 2012'den bu yana en ciddi güvenlik kırılmalarından biri olduğu belirtiliyor. Bu tablo, Mali'de Tuareg meselesinin yeniden silahlı bir evreye girdiğini ve ülkenin kuzeyi ile merkezi yönetim arasındaki kırılgan dengenin ciddi şekilde sarsıldığını ortaya koyuyor.